ചരിത്രം, രാഷ്ട്രീയം, സിനിമ: ജി. പി. രാമചന്ദ്രന്റെ ഈജിപ്ഷ്യൻ ഫ്രെയിമുകൾ

(ചലച്ചിത്ര നിരൂപകനായ ശ്രീ. ജി.പി. രാമചന്ദ്രന്‍ രചിച്ച ‘നാഗരികതയുടെ പിരമിഡുകള്‍’ എന്ന യാത്രാവിവരണ പുസ്തകത്തെ ഒരേസമയം ഒരു ഓർമ്മക്കുറിപ്പും, സാംസ്കാരിക ചരിത്രവും, ചലച്ചിത്രാത്മക കൃതിയുമെന്ന സങ്കര സാഹിത്യരൂപമായി വിലയിരുത്തുന്നു.)

ഫസല്‍ റഹ് മാന്‍

യാത്രയും സിനിമയും ‘കാഴ്ച’യുടെ ഇരട്ടക്കലകളാണ്. അവ രണ്ടും നമ്മെ നമുക്കറിയാവുന്ന, അല്ലെങ്കിൽ നമ്മൾ ഒരിക്കലും ഭാവനയിൽപ്പോലും വിചാരിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, ദേശങ്ങളിലേക്കും മനുഷ്യരിലേക്കും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു; ഒപ്പം മനുഷ്യത്വത്തോട് അതിന്റെ ഏറ്റവും വിപുലമായ അർത്ഥത്തിൽ ആഴത്തിൽ സഹാനുഭൂതി പുലർത്താൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. കാഴ്ചയെ വൈകാരികവും ആത്മീയവും ഒപ്പം അതീതവുമായ (transcendental) അനുഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള ഒരു പടിവാതിലായി മാറ്റുകയാണ് ഇവ രണ്ടും ചെയ്യുന്നത്. എങ്കിലും, അവയുടെ ശൈലികൾ പരസ്പരം വ്യത്യാസപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: യാത്ര നമ്മെ മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ചിട്ടില്ലാത്തതും പ്രവചനാതീതവുമായ യഥാർത്ഥ ജീവിത ഭൂമികകളിലേക്ക് ബാഹ്യമായി വ്യാപിപ്പിക്കുമ്പോൾ, സിനിമ ഈ ലോകത്തെ എഡിറ്റ് ചെയ്തും കൃത്യമായ ഫ്രെയിമുകളിൽ ഒതുക്കിയും ഒരു സ്ക്രീനിന്റെ പരിമിതിക്കുള്ളിലേക്ക് ചുരുക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഭൂമിശാസ്ത്രപരവും, ദേശീയവും, കാലപരവുമായ, അതിലുപരി മനുഷ്യകേന്ദ്രീകൃതമായ (anthropocentric) പരിഗണനക്ക് പോലും അപ്പുറമുള്ള, അതിരുകൾ ഭേദിക്കുന്ന ഒരു സൂക്ഷ്മസംവേദനക്ഷമത ഇവ രണ്ടും ആവശ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. മനുഷ്യരെ സ്വകാര്യതകളിലേക്ക് ഒതുക്കുന്നതിന് പകരം ലോകത്തെ കുറിച്ചുള്ള കാഴ്ചപ്പാടുകളെ വിശാലമാക്കുന്ന രാഷ്ട്രാന്തരീയമായ ഇടപെടലുകളോടാണ് ഇവ രണ്ടും ചേർന്നുനിൽക്കുന്നത്.

അപ്പോള്‍, ഒരു കടുത്ത സിനിമാപ്രേമി യാത്രാവിവരണം എഴുതുമ്പോൾ എന്താണ് സംഭവിക്കുക? മലയാളത്തിന്റെ പ്രിയചലച്ചിത്ര നിരൂപകൻ ജി. പി. രാമചന്ദ്രൻ തന്റെ ഈജിപ്ഷ്യൻ യാത്രയിലൂടെ കൃത്യമായി അത്തരമൊരു സമന്വയമാണ് നടത്തുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുസ്തകം കാഴ്ചകളുടെ രേഖപ്പെടുത്തൽ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് സിനിമയ്ക്ക് നൽകുന്ന അതേ സൂക്ഷ്മതയോടെ പിരമിഡുകളെയും ശവകുടീരങ്ങളെയും മിനാരങ്ങളെയും ഫിലിം റീലുകളെയും ഫ്രെയിം ചെയ്തുകൊണ്ട്, ചലച്ചിത്രാത്മകമായ ആ കാഴ്ചയെ അക്ഷരങ്ങളിലേക്ക് പരിവർത്തനം ചെയ്യുന്ന ഒന്നാണ്. അതിന്റെ ഫലമായി രൂപപ്പെട്ട ഈ യാത്രാവിവരണം ഈജിപ്തിന്റെ സംസ്കാരങ്ങളെയും ലാൻഡ്‌സ്‌കേപ്പുകളെയും സാംസ്കാരിക ഓർമ്മകളെയും കുറിച്ചുള്ള ഒരു സിനിമാറ്റിക് ധ്യാനം പോലെ വായിച്ചെടുക്കാൻ കഴിയും—ഭൂമിശാസ്ത്രപരവും ഒപ്പം സൗന്ദര്യാത്മകവുമായ (aesthetic) ഒന്നാണ് ഈ യാത്രാവഴി.

രാമചന്ദ്രന്റെ യാത്രാവിവരണം ഒരു സിനിമാ റീൽ പോലെയാണ് വായനക്കാരന് മുന്നിൽ വിടരുന്നത്. പുരാതന കാലത്ത് നിന്ന് ആധുനികതയിലേക്കും, മിത്തുകളിൽ നിന്ന് രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കും, ഭൂപ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് സിനിമയിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്ന ഇരുപത്തിയഞ്ച് അധ്യായങ്ങളാണ് പുസ്തകത്തിലുള്ളത്. ആദ്യ അധ്യായങ്ങൾ വായനക്കാരെ ഈജിപ്തിന്റെ വിസ്മയകരമായ ഭൂതകാലത്തിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നവയാണ്. ധ്വനി സാന്ദ്രമായ ‘നാഗരികതയുടെ പിരമിഡുകള്‍’ എന്നതു പോലുള്ള അധ്യായങ്ങളില്‍, ഖുഫുവിന്റെ പിരമിഡുകളെ ഒരു വശത്ത് ദൃശ്യവിരുന്നായും മറുവശത്ത് ഒരു സാംസ്കാരിക മിത്തായും ഫ്രെയിം ചെയ്യുമ്പോൾ, മരണത്തെയും പുനർജനിയെയും കുറിച്ചുള്ള ഫറവോമാരുടെ വിശ്വാസങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തകൾ ഈജിപ്തിനെ ‘ശവകുടീര നഗരങ്ങള്‍’ ആയി അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. ടുട്ടൻഖാമന്റെ സ്വർണ്ണ മുഖംമൂടിയും, നെപ്പോളിയന്റെ കാലത്തെ പുരാവസ്തു ഗവേഷണങ്ങളും, അസ്വാനിലെ ആറായിരം വർഷം പഴക്കമുള്ള സ്വർണ്ണഖനന ചരിത്രവുമെല്ലാം ഒരേപോലെയുള്ള കൗതുകമാണ് വായനക്കാര്‍ക്ക് നല്‍കുക. എന്നാൽ ഇവിടെയും രാമചന്ദ്രൻ അന്യദേശങ്ങളോടുള്ള വെറും കൗതുകങ്ങളിൽ (exoticism) മാത്രം ഒതുങ്ങിനിൽക്കാൻ വിസമ്മതിക്കുന്നു. അസ്വാൻ ഡാമിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചരിത്രത്തിൽ സാമ്രാജ്യത്വ ചതികളെ വിമർശിക്കുന്നതോടൊപ്പം സോവിയറ്റ് ഇടപെടലുകളെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുമ്പോള്‍ പുരാതന ചരിത്രവും ആഗോള രാഷ്ട്രീയവും പരസ്പരം ഇഴകോര്‍ക്കുന്നു.

തുടര്‍ന്നുള്ള അധ്യായങ്ങളില്‍, ഈജിപ്തിന്റെ നഗരകേന്ദ്രങ്ങള്‍ വിശദമായി പ്രതിപാദിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. അലക്സാണ്ടർ, ടോളമി, ജൂലിയസ് സീസർ, ക്ലിയോപാട്ര എന്നിവരാൽ രൂപപ്പെടുത്തപ്പെട്ട അലക്സാണ്ട്രിയയെ ‘യൂറോപ്പിന്റെ പ്രവേശന കവാടമായി’ അവതരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, സുൽത്താൻ സലാഹുദ്ദീൻ അയ്യൂബി സൃഷ്ടിച്ച കോസ്മോപൊളിറ്റൻ പാരമ്പര്യവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് കെയ്‌റോയെ ‘ആയിരം മിനാരങ്ങളുടെ നഗരമായി’ പുസ്തകം അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. സൂയസ് കനാലിനെക്കുറിച്ചുള്ള അധ്യായം ആധുനികവൽക്കരണത്തിനും ഗമാല്‍ അബ്ദെല്‍ നാസറിന്റെ പങ്കിനും മുൻഗണന നൽകിക്കൊണ്ട്, ഈജിപ്തിനെ ആഗോള വ്യാപാരത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും ഒരു നിർണ്ണായക സന്ധിയിലാണ് പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നത്. എസ്. കെ. പൊറ്റെക്കാട്ടിന്റെ യാത്രകൾ, എം.ടി. യെ ഓര്‍മ്മിച്ചുകൊണ്ട് നടത്തുന്ന നജീബ് മഹ്ഫൂസിന്റെ ‘കെയ്‌റോ നോവല്‍ ത്രയ’ത്തെറിച്ചുള്ള പരാമർശങ്ങള്‍ എന്നിവയിലൂടെ, ഈജിപ്ഷ്യൻ ഓർമ്മകളെ മലയാളിക്ക് കൂടി പരിചയമുള്ള ലോകസാഹിത്യ പാരമ്പര്യങ്ങളുമായി രാമചന്ദ്രൻ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു.

പുസ്തകത്തിന്റെ തുടര്‍ന്നുള്ള അധ്യായങ്ങൾ അറബ് ദേശീയത, മുസ്ലിം ബ്രദർഹുഡ്, ഈജിപ്തിന്റെ ആധുനിക രാഷ്ട്രീയ സങ്കീർണ്ണതകൾ എന്നിവയെ ചർച്ച ചെയ്യുന്നവയാണ്. അതേസമയം, ഒരു ചലച്ചിത്രപ്രേമിയുടെ ദൃഷ്ടി ഏറ്റവും പ്രകടമാകുന്നത് ഈജിപ്ഷ്യൻ സിനിമയെക്കുറിച്ചുള്ള അധ്യായങ്ങളിലാണ്. ‘സിനിമാറ്റിക് കെയ്‌റോ’ (Cinematic Cairo) എന്ന ഗവേഷണ ഗ്രന്ഥത്തെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ഇജിപ്ഷ്യന്‍ സിനിമക്ക് പ്രണാമം അര്‍പ്പിക്കുന്ന അദ്ധ്യായങ്ങളുണ്ട്‌. അതുപോലെ, ഈജിപ്ഷ്യൻ സിനിമയുടെ കുലപതിയായ യൂസഫ് ഷാഹീനോടുള്ള ആദരവ് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതോടൊപ്പം, എൽ ഗോന ഫിലിം ഫെസ്റ്റിവലിൽ ഫിപ്രെസ്കി ജൂറിയായി പങ്കെടുത്ത തന്റെ സ്വന്തം അനുഭവങ്ങളും രാമചന്ദ്രൻ പങ്കുവെക്കുന്നു. സിനിമാ വിമർശനത്തെ യാത്രാവിവരണവുമായി സമന്വയിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഭാഗങ്ങൾ തികച്ചും പ്രണയപൂര്‍വ്വമായ ഒരു സമർപ്പണമാണ് (labour of love). സിനിമ എങ്ങനെയാണ് ഈജിപ്തിനെ നോക്കിക്കാണാനുള്ള മറ്റൊരു ലെൻസായി മാറുന്നത് എന്ന് ഇത് കാണിച്ചുതരുന്നു. ഈജിപ്ഷ്യൻ വിഭവങ്ങൾ, അറേബ്യൻ സംഗീതം, സിവയിലെ ഉപ്പുതടാകത്തിൽ ഒഴുകിനടക്കുന്ന സ്വന്ത ചിത്രങ്ങൾ തുടങ്ങിയ ലളിത നിമിഷങ്ങൾ വിവരണത്തിന് കൂടുതൽ ഭംഗി നൽകുമ്പോൾ തന്നെ; പുരാതന ചരിത്രത്തെയും രാഷ്ട്രീയത്തെയും സിനിമയെയും ഒരൊറ്റ ക്യാൻവാസിൽ തുന്നിച്ചേർക്കുന്നു എന്നതാണ് ഈ യാത്രാവിവരണത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കരുത്ത്.

രാമചന്ദ്രന്റെ ഈജിപ്ഷ്യൻ യാത്രാവിവരണം എളുപ്പത്തിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരു പ്രത്യേക വിഭാഗത്തിലേക്ക് (Category) ഒതുക്കാവുന്ന ഒന്നല്ല. ആകർഷകമായ തലക്കെട്ടുകളും ലാളിത്യവും ഒഴുക്കുമുള്ള ഭാഷയുമുള്ള പുസ്തകം, വായനാസുഖം നൽകുന്നതോടൊപ്പം തന്നെ വളരെ വിപുലമായ ഒരു മേഖലയാണ് വായനക്കാരന് മുന്നിൽ തുറന്നിടുന്നത്: പിരമിഡുകളുടെയും ശവകുടീരങ്ങളുടെയും വിസ്മയകരമായ പുരാതനത്വം, അലക്സാണ്ട്രിയയുടെയും കെയ്‌റോയുടെയും കോസ്മോപൊളിറ്റൻ സ്പന്ദനങ്ങൾ, ഒപ്പം ദേശീയതയും രാഷ്ട്രീയവും സിനിമയും ചേർന്ന ആധുനിക കാലത്തെ സങ്കീർണ്ണതകൾ എന്നിവയെല്ലാം ഇതിൽ കടന്നുവരുന്നു. ഫറവോമാരുടെ മിത്തുകളിൽ നിന്ന് സോവിയറ്റ് ഭൗമരാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കും, ടുട്ടൻഖാമന്റെ മുഖംമൂടിയിൽ നിന്ന് യൂസഫ് ഷാഹീന്റെ ചലച്ചിത്ര പാരമ്പര്യത്തിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്ന ഉള്ളടക്കത്തിന്റെ ഗരിമ അതീവ ശ്രദ്ധേയമാണ്.

പതിവു യാത്രാവിവരണങ്ങളില്‍നിന്ന് പുസ്തകത്തെ വേറിട്ടു നിർത്തുന്നത് എഴുത്തുകാരന്റെ ചലച്ചിത്രാത്മകമായ ആ കാഴ്ചപ്പാടാണ് (cinephile gaze). ഇവിടെ ഈജിപ്ത് വെറുതെ കാണപ്പെടുകയല്ല, മറിച്ച് ഓരോ അധ്യായവും ഒരു ഫിലിം റീൽ എന്നോണം കൃത്യമായി ഫ്രെയിം ചെയ്യപ്പെടുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഈ സവിശേഷത യാത്രാവിവരണത്തെ ഒരു സങ്കര സാഹിത്യരൂപമായി (hybrid genre) മാറ്റിത്തീർക്കുന്നു: ഇത് ഒരേസമയം ഒരു ഓർമ്മക്കുറിപ്പും, സാംസ്കാരിക ചരിത്രവും, ചലച്ചിത്രാത്മകമായ ഒരു രചനയുമാണ്. രാമചന്ദ്രൻ ഇവിടെ കാഴ്ചകളെ വെറുതെ വിവരിക്കുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്; മറിച്ച് ഈജിപ്തിനെ കൃത്യമായ സീക്വൻസുകളായി എഡിറ്റ് ചെയ്ത് ചേർത്തുകൊണ്ട് അതിലെ കൗതുകങ്ങളെ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളോടും, അതിന്റെ ഗാംഭീര്യത്തെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തോടും സമന്വയിപ്പിക്കുകയാണ്.

ഒടുവിൽ, ഈ പുസ്തകം വായനക്കാരനെ അവരുടെ സ്വകാര്യമായ ചുറ്റുവട്ടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഈജിപ്തിന്റെ പാളികളായി കിടക്കുന്ന വലിയൊരു ലോകത്തിലേക്ക് – അതിന്റെ സംസ്കാരങ്ങളിലേക്ക്, രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക്, സിനിമയിലേക്ക്, അതിന്റെ നിലയ്ക്കാത്ത ആകർഷണീയതയിലേക്ക് – കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു. യാത്രയും സിനിമയും എങ്ങനെയാണ് നമ്മുടെ സഹാനുഭൂതിയെ വിശാലമാക്കുന്നതെന്നും, പങ്കുവെക്കപ്പെട്ട ഒരു മനുഷ്യ ചരിത്രത്തോട് നമുക്കുള്ള ആത്മബന്ധത്തെ എത്രത്തോളം ആഴമുള്ളതാക്കുന്നു എന്നുമുള്ള യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്റെ സാക്ഷ്യപത്രമായി പുസ്തകം മാറുന്നത് അങ്ങനെയാണ്.

(ദേശാഭിമാനി വാരിക, ഒക്ടോബര്‍ 11, 2026)